कुंडलिनी म्हणजे काय?

कुंडलिनी ही स्त्री दैवी आध्यात्मिक शक्ती ‘शक्ती’ आहे. ती मानवी शरीरात निद्रावस्थेत असते आणि गुरू सियागसारख्या सिद्ध गुरूंच्या कृपेने जागृत होते. जागृत झाल्यावर शक्ती शरीराला रोग आणि व्याधींपासून मुक्त करते आणि साधकाला आत्मसाक्षात्काराकडे नेते. कुंडलिनीचे स्थान आणि मानवी शरीराशी संबंध खाली वर्णन केला आहे:

देव प्रत्येक मानवी शरीरात दोन विरुद्ध टोकांवर पुरुष आणि स्त्री रूपात वास करतो. डोक्याच्या माथ्यावर सहस्रार नावाचे सूक्ष्म, अदृश्य बिंदू आहे जेथे पुरुष देव शिव वास करतो. मेरुदंडाच्या खालच्या टोकावर मूळाधार (शरीराचे आधारभूत मूळ) नावाचे दुसरे सूक्ष्म, अदृश्य बिंदू आहे जेथे देवी कुंडलिनी वास करते. या दोन दैवी केंद्रांमध्ये सहा सूक्ष्म, अदृश्य चक्रे—सार्वत्रिक ऊर्जा केंद्रे—एकमेकांवर लंबरूपी सुषुम्ना नाडीत थोड्या अंतराने ठेवलेली आहेत, जी शारीरिक मेरुदंडाला समांतर आहे. ही चक्रे मेरुदंडाच्या तळाशी सुरू होऊन घशापर्यंत जातात. घशाच्या चक्रानंतर डोळ्यांच्या मधल्या बिंदूच्या थोड्याशा वरच्या कपाळाच्या केंद्रात आज्ञाचक्र किंवा तिसरे डोळे आहे. सहा चक्रे ७२,००० नाड्यांच्या विशाल पण अदृश्य जाळ्याशी जोडलेली आहेत—शरीरभर पसरलेल्या नलिकाकार रक्तवाहिन्या.

कुंडलिनी मेरुदंडाच्या तळाशी सापासारखी तीन ते अर्ध्या गुंडाळ्या घेऊन निद्रावस्थेत असते, तिच्या जीभेचा टोक तोंडात. संस्कृतात ‘कुंडल’ म्हणजे गुंडाळ. म्हणून ही स्त्री शक्ती कुंडलिनी—गुंडाळलेली—असे वर्णन केले जाते. नाड्या, चक्रे आणि कुंडलिनी यांची संपूर्ण रचना खरी आहे पण इतकी सूक्ष्म की आधुनिक वैज्ञानिक तपासणीत सापडत नाही.

कुंडलिनी जागरणाची लक्षणे

कुंडलिनी जागरणाची सर्वात स्पष्ट आणि नि:संदिग्ध लक्षणे ही योगिक क्रियां (हलचाल, आसन, मुद्रा इत्यादी) आहेत. पण क्रियांचा अनुभव न आला तर? तुमची कुंडलिनी जागृत झाली आहे का?

तळवे आणि डोक्याच्या माथ्यावर उष्णता किंवा थंडी. काही साधकांना मेरुदंडावर उष्णता किंवा थंडी वर चढते.

• ध्यानात उजेड किंवा रंग दिसणे, आणि भविष्यदृष्टी. अंतर्ज्ञान ‘आतड्यांचा भास’ किंवा व्यक्ती किंवा घटनेबद्दल सहज ज्ञान देते.
• भावनांचा अचानक वाढ: सर्वांबद्दल खोल प्रेम आणि सहानुभूती. अनेकांना अतिशय आनंद किंवा उत्साह वाटतो. काहींना ‘हाय’ सारखे वाटते, संपूर्ण दिवस ढगांवर चालणे. दुसरीकडे, काहींना तीव्र दुःख—साडेचार तास रडणे. पण नंतर ते वर्षानुवर्षे दाबलेल्या भावनांचे कॅथार्टिक सोडवणे म्हणून वर्णन केले जाते.
• ध्यानात विस्तार आणि खोलीचा भास—आंतरिक आत्म्याचा विस्तार ज्यामुळे शारीरिक देह तुलनेने दुय्यम वाटतो.
• विरुद्ध, काहींना आत्म्याचे संकुचन—स्वतःला कणासारखे वाटणे.
• गुरू सियागच्या योगाच्या मोठ्या संख्येने साधकांना ध्यानात काहीच अनुभव येत नाही: ना क्रियां, ना संवेदना, ना भावनांचा उद्रेक, ना अंतरिक हालचाल. हे कसे जाणतील की कुंडलिनी जागृत झाली? गुरू सियाग म्हणतात, “साधकासाठी सर्वांत महत्त्वाचा अनुभव म्हणजे बदल. जर तुमचे जीवन योग सुरू केल्यानंतर पूर्ववत राहिले, तर वरचा प्रगती नाही, व्यक्तिमत्त्व न सुटले तर कुंडलिनी जागृत झालेली नाही. तुमची साधना कसातरी अपुरी आहे.” ध्यानात अनुभव नसणाऱ्या साधकांना जीवनात मोठे बदल दिसतात:
• सातत्यपूर्ण ध्यान आणि गुप्त जप वृत्तींवर (प्रवृत्ती—मागील पोस्ट पहा) परिणाम करतात. अन्नाच्या सवयी बदलतात: मांस आणि दारूचा (आणि इतर अफूंचा) अवघड आणि नंतर सोडणे. हलके आणि पौष्टिक अन्नाची पसंती, हानिकारक अन्नाची नफरत.
• सामाजिक जीवन आणि नातेसंबंध बदल: साधक प्रयत्न न करता, वाईट हेतू असलेले किंवा विषारी व्यक्ती बाहेर पडतात. अनेकदा लोकांच्या शब्दांमुळे, कृतींमुळे किंवा उपस्थितीमुळे सकारात्मकता नष्ट होते. साधनेत वाढल्यास अंतरिक ऊर्जा नकारात्मकतेला दूर ठेवते. साधकाच्या आध्यात्मिक उत्क्रांतीला प्रोत्साहन देणारे लोक प्रवेश करतात किंवा भूतकाळातून परत येतात.
• साधकाचे स्वभाव आणि मनोवृत्ती बदलते: साधक अधिक अंतर्मुख होतो, स्वतःच्या गुणदोषांची जाणीव होते. क्रोधाचे प्रसंग कमी होतात, चूक मान्य करून क्षमा मागणे, सहानुभूती वाढते, आणि नकारात्मकतेच्या साखळी तोडण्याची जबाबदारी जाणवते.
• ही यादी पूर्ण नाही. कुंडलिनी जागृत झाल्यावर होणाऱ्या बदलांवर संपूर्ण पुस्तक लिहिता येईल. टिप्पण्यांमध्ये जीएसवाय सुरू केल्यानंतर तुम्हाला झालेला मोठा बदल सांगा.

कुंडलिनीला शक्ती का म्हणतात?

हिंदू धर्मात शक्ती ही संपूर्ण विश्व निर्माण करणारी आणि त्यातून वाहणारी स्त्री दैवी तत्त्व आहे. शक्ती फक्त सृष्टीकर्ती नाही तर सर्व बदलांची प्रेरक शक्ती आहे. शक्ती विश्व निर्माण करते आणि त्यातून मुक्तीही देते. ती भौतिक विश्वात अनेक रूपांत प्रकट होते. हिंदू धर्मात तिचे प्रत्येक रूप विशिष्ट देवीने प्रतिनिधित्व करते जसे अंबा (धैर्य), लक्ष्मी (समृद्धी), सरस्वती (ज्ञान), राधा (भक्ती) इत्यादी. ऋषींना (आध्यात्मिक द्रष्टे) ती आध्यात्मिक उत्क्रांतीचा मार्ग आहे, आणि त्यांनी तिला ‘कुंडलिनी’ म्हटले. तपस्येद्वारे (शिस्तबद्ध आध्यात्मिक साधना) त्यांना उमगले की शक्ती हीच चेतना शक्ती—चेतना—आहे जी संपूर्ण विश्व आणि त्यातील वस्तू व प्राणी ऊर्जित करते.

कुंडलिनी जागरण अशक्य आहे का?

प्रश्न: कलियुगात (असत्ययुग) कुंडलिनी जागरण अशक्य आहे असे म्हटले जाते. हिमालयात किंवा एकांतात जाऊन गुरूची अनेक वर्षे सेवा करावी लागते. हे खरे आहे का?

गुरूला शिष्याची कुंडलिनी जागृत करण्यासाठी अनेक वर्षे किंवा दशके लागतात आणि दोघेही डोंगरात किंवा एकांतात जावे लागते हे दंतकथा आहे. गुरू सियाग हे खोडून काढतात: “कुंडलिनी जागरण कोणाची कल्पना नाही. मला माहीत आहे की काही लोक योग तत्त्वज्ञानात कल्पना वापरतात कारण त्यांना योगाचा खरा अनुभव नाही. काही गुरू म्हणतात २० वर्षे साधले तर कुंडलिनी जागृत होते! मी म्हणतो, गुरू आणि शिष्य २० वर्षे जगतील याची खात्री काय? आज साध्य होऊ शकणाऱ्या गोष्टीसाठी २० वर्षे का खटाटोप? आता येथेच चैतन्य का प्राप्त करू नये? २० वर्षांचा हा खरा त्रास आहे; त्यातून काही मिळत नाही. सत्यमार्गी आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या सक्षम गुरूने क्षणात कुंडलिनी जागृत करता येते.” अशा दंतकथा असमर्थ गुरूंनी पसरवल्या आहेत जे कुंडलिनी जागरणाच्या रहस्यावर पैसा कमावतात. सर्व गुरूंना ही शक्ती जागृत करण्याची सिद्धी नसते, आणि सिद्ध गुरू दुर्मीळ असल्याने खोटे गुरू माहितीच्या अभावाचा फायदा घेतात.

सिद्ध गुरू साधारण दिसतो तरी असाधारण, रूपांतरित प्राणी आहे. त्याने स्वतःला साकारले, उत्क्रांतीचा शिखर गाठला आणि शोधकांची कुंडलिनी जागृत करण्याची क्षमता मिळवली. अशा गुरू शुद्ध चैतन्याच्या शाश्वत अवस्थेत असतात, आणि इतरांमध्ये चैतन्य फुलवण्याचे माध्यम होतात.

कुंडलिनी जागृत झाल्यावर काय होते?

कुंडलिनी जागृत झाल्यावर ती नाड्या आणि चक्रांच्या संपूर्ण जाळ्याला सक्रिय करते, आणि ते मोठ्या विद्युत परिपथासारखे दैवी ऊर्जेने पंप होते.

जागृत कुंडलिनी मंत्र-ध्यान नियमित साधल्यास सुषुम्नेतून हळूहळू वर चढते आणि सहा चक्रांमधून एकेक करून जाते. मुक्ततेसाठी सुषुम्नेचा मार्ग स्वच्छ असावा. पण शारीरिक किंवा मानसिक रोग, व्यसन किंवा भूतकाळातील कर्मभारामुळे अडथळा येतो. कुंडलिनी ही दैवी शक्ती साधकाच्या शरीराचे अंतर्मनाचे रहस्य आणि भूत-वर्तमान-भविष्य जाणते, म्हणून ती वर चढताना अशा अशुद्धी दूर करते. ती योगिक क्रियांद्वारे साधकाचे शुद्धीकरण करते. क्रियांमुळे रोगग्रस्त अवयव ऊर्जित होतात, तणावाचे अडथळे दूर होतात. सूक्ष्म स्तरावर शक्ती जन्मजन्मींच्या संस्कार काढून खरा आत्मा प्रकट करते.
घशाच्या शेवटच्या चक्रानंतर कुंडलिनी आज्ञाचक्रात प्रवेश करते. हे शेवटचे द्वार आहे जेथून ती वर चढून सहस्रारात शिवाशी मिळते. कुंडलिनी शिवाशी एकरूप झाल्याने शरीरातील प्रवास पूर्ण होतो. यामुळे साधकाला आत्मज्ञान मिळते—तो शारीरिक देह नसून ब्रह्माचा (विशाल, परम, अमर्याद, शाश्वत चैतना ज्याला देव म्हणतात) भाग आहे हे समजते. हे ज्ञान जन्ममृत्यूच्या चक्रातून मुक्त करते आणि मोक्षाकडे नेते.

कुंडलिनी धोकादायक शक्ती आहे का?

प्रश्न: अनेक संत आणि साधक म्हणतात की कुंडलिनी धोकादायक आहे, जागृत कुंडलिनी साधकाला गंभीर हानी पोहोचवू शकते. हे खरे आहे का?

कुंडलिनी ही दैवी शक्ती आहे जी फक्त गुरू सियागसारख्या सिद्ध गुरूने जागृत आणि नियंत्रित करता येते. ज्याला अधिकार नाही तो गुरू औषधे, तंत्र किंवा हठयोगाने जबरदस्तीने जागृत करतो तर शोधकाला मोठी हानी होते. उदाहरण: आकाशातील विज आणि घरातील वीज हीच ऊर्जा आहे. विज कच्ची आणि विनाशकारी असते, पण वीज वायरांद्वारे नियंत्रित येते, जी हानी करत नाही. तसेच कुंडलिनी कच्ची दैवी ऊर्जा आहे. गुरू हा वायरासारखा माध्यम आहे ज्यामुळे कुंडलिनी नियंत्रित आणि सौम्य अनुभवता येते.

फक्त असुरक्षित मार्गाने (स्वतः, अननुभवी गुरू किंवा ड्रग्सने) जागृत करण्याचा प्रयत्न करणारे साधकांना हानी होते. गुरू सियाग म्हणतात, “कुंडलिनीला अग्नी म्हणतात. सिद्ध गुरूने जागृत केली तर शीतल अग्नी, जबरदस्तीने केली तर जळते.”

योगिक क्रियां म्हणजे काय?

प्रश्न: योगिक क्रियां म्हणजे काय? काही क्रियां भयानक वाटतात कारण त्यात ओरडणे, चिच्याळणे आणि विचित्र हालचाली असतात. या क्रियां थांबल्या नाहीत तर काय होईल?

योगिक क्रियां म्हणजे जागृत कुंडलिनीने ध्यानात प्रेरित केलेल्या सहज अनैच्छिक आसन (भंगिमा), मुद्रा (चिन्ह), प्राणायाम (श्वास हालचाल), संवेदना आणि इतर हालचाली. थोडक्यात, त्या कुंडलिनी जागरणाचे लक्षण आहेत. साधक या क्रियांना सुरू, थांबवू किंवा नियंत्रित करू शकत नाही. प्रत्येक साधकासाठी क्रियां अद्वितीय आहेत जसे सानुकूल कार्यक्रम. प्रत्येकाचे शारीरिक-मानसिक रचना आणि आध्यात्मिक पार्श्वभूमी वेगळी. शक्ती साधकाला रोगमुक्त करण्यासाठी आणि आध्यात्मिक मार्गावर प्रगतीसाठी आवश्यक आसने जाणते. गुरू सियागच्या योगात आसने प्रमाणित नाहीत किंवा इच्छेने केली जात नाहीत. समूह ध्यानात प्रत्येक सहभागी वेगळ्या आसनात असल्याचे निरीक्षक आश्चर्यचकित होतो.
ध्यानात काही साधक ओरडतात, चिच्याळतात, रडतात, हात-पाय जमिनीवर आपटतात किंवा विचित्र हालचाली करतात. बाह्यदृष्ट्या भयानक दिसते. निरीक्षकाला वाटू शकते की साधकाला तीव्र वेदना होत आहे. नवशिक्या असा विचार करतो की ध्यानात काही चूक झाली किंवा नकारात्मक ऊर्जा आहे. पण तसे नाही. कुंडलिनी दैवी शक्ती असल्याने साधकाचे रहस्य जाणते, म्हणून फक्त आवश्यक क्रियां घडवते ज्या रोग, मानसिक क्लेश, व्यसने किंवा तणाव काढतात. क्रियां हे शुद्धीकरण प्रक्रिया आहे जी साधकाला रोग, तणाव आणि व्यसनमुक्त करते. थोडक्यात, क्रियां सर्व क्लेशांचा अंत करतात.
या क्रियांमुळे साधकाला कधी हानी होत नाही. कुंडलिनी जागरण आणि प्रगती सिद्ध गुरू नियंत्रित करतात. त्याच्या कृपेने फक्त आध्यात्मिक विकासाला प्रोत्साहन देणारे अनुभव होतात. तसेच, कुंडलिनीला ‘विश्वाची आई’ म्हणतात. तिचे एकच ध्येय—साधकाला शारीरिक, मानसिक क्लेश आणि कर्म ऋणातून मुक्त करणे आणि आत्मसाक्षात्काराकडे नेणे. गुरुदेव म्हणतात, “कुंडलिनी ही मातृशक्ती आहे. आई मुलाला हानी करू शकते का?”

साधकांना या क्रियांमुळे विचलित किंवा भीती वाटू नये. तरीही अस्वस्थ वाटले तर ध्यान न तोडता गुरुदेवांना प्रार्थना करा की थांबवा. प्रार्थना ताबडतोब मान्य होईल आणि क्रियां थांबतील.
तसेच, ध्यान सत्राच्या पलीकडे क्रियां चालू राहण्याचा धोका नाही. ध्यान सुरू करण्यापूर्वी गुरुदेवांना प्रार्थना करून वेळ मर्यादा सेट करा. ध्यान नेमके त्या वेळी संपते.

क्रियां आवश्यक आहेत का?

प्रश्न: ध्यानात मला काहीच अनुभव येत नाही—ना योगिक क्रियां, ना संवेदना, ना दृष्टी. म्हणजे माझी कुंडलिनी जागृत झालेली नाही का?

अनेक शिष्यांना वाटते की ध्यानात योगिक आसने नसल्याने साधनेत चूक आहे. ध्यानात क्रियां किंवा आसने होणे हे कुंडलिनी जागरणाचे एकमेव लक्षण नाही. आसने शरीराच्या गरजेनुसार होतात. गुरुदेव म्हणतात, “जागृत कुंडलिनी शरीर, श्वास, मन आणि बुद्धीवर नियंत्रण ठेवते, मग अनैच्छिक योगिक हालचाली होतात. त्या तुमच्या इच्छेनुसार होत नाहीत. फक्त आजार असलेल्या भागात हालचाली होतात. कुंडलिनी प्रथम उत्तेजित करते आणि पूर्ण बरे होईपर्यंत क्रियां घडवते.” म्हणजे शरीर निरोगी असेल तर क्रियां होत नाहीत. नियमित मंत्र-ध्यान पुरेसे आहे. बाकी कुंडलिनीवर सोडा, जी गुरुदेवांनी तुमच्या शरीरात जागृत केली आहे.

इतर क्षेत्रात बदल दिसू शकतात: भौतिक स्थिती सुधारणे हे मंत्र-ध्यानाचे फळ आहे. जीएसवाय नियमित साधल्यास सकारात्मक रूपांतरण होते, आरोग्य समस्या आणि भौतिक अडचणी कमी होतात. गुरुदेव म्हणतात, “ध्यानात साधकाला प्रतिभा ज्ञान मिळते, निर्णयांचे धोके आणि फायदे जाणवतात. या ज्ञानामुळे जीवनात अपयश येत नाही.” ज्ञान वाढल्यास रोग आणि चिंता पूर्णपणे नष्ट होतात. समर्पित मंत्र-ध्यानाने वृत्ती (प्रवृत्ती) बदलतात. तीन वृत्ती: सात्त्विक (प्रकाशित, शुद्ध, बुद्धिमान, सकारात्मक), राजस (प्रभावी, ऊर्जावान) आणि तामस (नकारात्मक, अंधार, मंद, जड). आणखी प्रश्नांसाठी gssyworld@gmail.com वर ईमेल करा किंवा WhatsApp (+91) 9468623528 किंवा कॉल (+91)8369754399.

तीन वृत्ती व्यक्तीच्या दृष्टिकोन, निवडी आणि सवयी प्रभावित करतात. एखाद्या क्षणी एक वृत्ती दुसऱ्यांवर वर्चस्व गाजवते. गुरू सियागच्या मंत्राचे नियमित जप राजस आणि तामस गुण दाबतो, सात्त्विक गुण उंचावतो आणि कायमस्वरूपी स्थिर करतो. सात्त्विक गुणाचे वर्चस्व सकारात्मक, चेतनामय, बुद्धिमान आणि शुद्ध विचार-कृतींकडे नेते. अन्न-पेयांच्या पसंती बदलतात. एकूण परिणाम—शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक उत्क्रांतीला हानीकारक नकारात्मकता आपोआप निघून जाते—वैयक्तिक प्रयत्नाविना.